Hơn thế nữa, trong một báo cáo gửi Đoàn giám sát của Quốc hội về việc thực thi FTA, VCCI còn nhấn mạnh nhiều doanh nghiệp không có hành động chuẩn bị nào cho việc tận dụng cơ hội hay dự phòng rủi ro từ việc thực thi FTA.

Theo khảo sát 8.600 doanh nghiệp dân doanh Việt Nam (trong khuôn khổ Điều tra PCI) do VCCI công bố 3/2019 thì tỷ lệ các doanh nghiệp có hiểu biết nhất định về các FTA tiêu biểu cao nhất là AEC cũng chỉ là 37%.

FTA không chỉ là niềm vui

Nói về quá trình hội nhập của Việt Nam, TS Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhấn mạnh việc tham gia vào các FTA thế hệ mới là thành công lớn nhất trong quá trình hội nhập, giúp đẩy mạnh quá trình thu hút đầu tư và cải cách thể chế.

FTA đã mang lại cho Việt Nam nhiều tác động tích cực từ các FTA đến cải cách thể chế, xuất nhập khẩu, phát triển doanh nghiệp... Nhưng, FTA không chỉ có niềm vui.  

“Nỗi buồn là kết quả chưa đạt được như kỳ vọng, Việt Nam chưa khai thác được triệt để cơ hội do các FTA mang lại, chưa tận dụng được những ưu đãi về thuế quan, cải cách thể chế chưa có đột phá... Cụ thể hơn, mục tiêu đặt ra từ năm 2014 là môi trường kinh doanh đứng thứ 4 trong ASEAN, nhưng tới giờ vẫn đứng thứ 7 và đứng cuối về năng suất lao động. Khoảng cách trong cuộc đua với các nước ASEAN chưa rút ngắn được bao nhiêu, thời điểm hiện tại 70% xuất  khẩu vẫn lệ thuộc vào FDI, giá trị gia tăng chưa đạt được bao nhiêu, chất lượng tăng trưởng vẫn còn nhiều vấn đề”, ông Lộc nhấn mạnh.

Lý giải nguyên nhân của việc Việt Nam chưa tận dùng tốt cơ hội từ các FTA thế hệ mới, Thứ trưởng Bộ Công Thương Trần Quốc Khánh cho rằng cần sự chủ động và phối hợp nhịp nhàng hơn nữa của doanh nghiệp. “Chúng tôi cũng đã trình bày rất nhiều lần, điệu Tango phải có 2 người, Nhà nước cứ ra sức làm, nhưng ở phía bên kia (doanh nghiệp - PV), sự chủ động rất yếu”, ông Khánh lý giải.

Sự lỗi nhịp của điệu Tango được ông Khánh chứng minh ngay sau đó là, khi đoàn đàm phán đề nghị VCCI gửi công văn cho 52 hiệp hội hỏi xem đề xuất gì để phía Việt Nam yêu cầu đối tác trên bàn đàm phán, thì số hiệp hội trả lời đếm được trên đầu ngón tay.

“Ở nước khác, không có chuyện một doanh nghiệp nào đó đến đề nghị chính phủ phải phổ biến, tuyên truyền cho họ. Doanh nghiệp lớn thì có bộ phận pháp lý nghiên cứu, doanh nghiệp nhỏ thông qua hiệp hội. Không bao giờ doanh nghiệp hỏi chính phủ cơ hội nằm ở đâu”, ông Khánh nói.

Cần chủ sự chủ động hơn nữa của doanh nghiệp

Báo cáo của VCCI gửi Đoàn giám sát của Quốc hội về việc thực thi FTA  cho thấy cách thức hướng dẫn của các cơ quan nhà nước thì khó hiểu, phức tạp, còn bản thân nhiều doanh nghiệp không có hành động chuẩn bị nào cho việc tận dụng cơ hội hay dự phòng các rủi ro từ việc thực thi các FTA.

Theo điều tra của VCCI với 250 phản hồi của doanh nghiệp trong 4 ngành sản xuất (dệt may, giày dép, đồ gỗ, điện tử) công bố 4/2016, hai yếu tố lớn nhất cản trở doanh nghiệp hưởng lợi từ các FTA lần lượt là tình trạng thiếu thông tin về cam kết và cách thức thực hiện (84%) và bất cập trong công tác tổ chức thực thi của các cơ quan quản lý Nhà nước. Những vấn đề thuộc về năng lực của doanh nghiệp (năng lực cạnh tranh kém, khó đáp ứng quy tắc xuất xứ và cam kết bất lợi) cũng rất lớn, nhưng vẫn xếp sau các yếu tố gắn với hành động của cơ quan Nhà nước.

Ba năm sau tiến hành thăm dò tại một cuộc hội thảo về Hiệp định CPTPP với hơn 300 doanh nghiệp, ngạc nhiên làm sao kết quả vẫn y hệt, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Giám đốc Trung tâm WTO và hội nhập của VCCI cho biết.

Cũng theo bà Trang, Việt Nam không giống các nước khác, nên dù doanh nghiệp chưa chủ động, thì cơ quan nhà nước cũng phải làm sao để cung cấp thông tin, làm sao để doanh nghiệp sốt ruột mà chủ động tìm kiếm thông tin.  Rõ ràng, còn nhiều yếu tố cản trở doanh nghiệp tận dụng cơ hội từ các FTA. Nhưng lỗi đầu tiên thuộc về doanh nghiệp, bà Trang nhấn mạnh. Vì thế, VCCI đề nghị các doanh nghiệp cần chủ động đi trên con đường hội nhập đã được mở rất rộng.